Genel Sektörel Bilgiler

Ülkenin tarım ve hayvancılık, sanayi, madencilik, müteahhitlik hizmetleri, turizm, enerji, bankacılık, perakende, ulaştırma ve telekomünikasyon gibi başlıca sektörlerine ilişkin bilgilere ulaşabilirsiniz.

31 Ağustos 2018

Sektörler

Tarım ve Hayvancılık

Ülkenin kıyı kesimleri tarıma uygun bir iklim ve toprak yapısına sahiptir. Balıkçılık önemli bir gelir kalemidir. Tarımsal üretimin verimliliği hava koşulları ile yakından ilgilidir. 

Tarım sektörü iş gücünün % 40’ını (kadın iş gücünün %60’ı) istihdam etmekte olup, son yıllarda GSMH’nın %11-18’ni oluşturmaktadır. Fas’da 8,7 milyon hektar ekili alan bulunmaktadır. Ülkede ihracata yönelik üretim yapan modern ve büyük ölçekli çiftlikler bulunmaktadır. Söz konusu modern çiftlikler, şarap ve narenciye üretiminin %15’ini karşılamaktadır. Başta gelen tarım ürünleri, tahıl, baklagiller, zeytin ve narenciye olarak sıralanabilir. Sektör, yağışlara bağımlı olduğundan tarım sektörünün verimi, yıldan yıla değişkenlik göstermektedir. Özellikle düşük mekanizasyon oranı, düşük gübre kullanımı ve sık sık kuraklık yaşanması tarım sektörünü olumsuz etkileyen en önemli faktörlerdir.

Fas, süt ürünleri konusunda kendi kendine yeterli olup tahıl, şeker, yağ ve çay ise ithal edilmektedir. Diğer taraftan, meyve suyu, şarap, kurutulmuş ürünler, zeytin ve kapari ihracata yönelik olarak üretimleri desteklenen ürünlerdir. En önemli tarımsal ihraç ürünleri; narenciye, domates, taze patates, şaraplık üzüm olan Fas’da zeytin ve zeytin yağı üretimi hem yurtiçi tüketim, hem de ihracata yönelmektedir. Fas tarım ürünleri, AB piyasasında daha kaliteli ürünler sunan Yunanistan, İspanya ve Türkiye kaynaklı tarım ürünleri ile rekabet içindedir.

Ülkedeki ormancılık sektörü, 5 milyon hektar ormanlık bölge bulunmasına rağmen yeterince gelişmemiştir. Halihazırda 27 balıkçılık limanı bulunan ülkede yeni balıkçılık limanlarının yapımı gündemde olup, sektör gelecek vaad eden bir sektör olarak görülmektedir.

Tarım sektörü en fazla koruma tedbirlerinin alındığı sektördür. 
 

Sanayi

 Kasablanka, imalat sanayi sektöründe önemli bir merkezdir. Düşük verimlilik oranları ile yüksek işçi ve enerji ücretleri imalat sektörünü olumsuz etkileyen faktörler olmaya devam etmektedir.

Gıda işleme sektöründe konserve meyve, balık, un ve bitkisel yağlar başta gelmektedir. Hem ihracat (konserve meyve, sebze ve balık) hem de iç tüketim (un, şeker, bitkisel yağ) için üretim yapılmaktadır. Gıda işleme sektöründe yabancı sermaye ilgisi düşük düzeydedir.

Tekstil sektörü ekonomik büyüme içinde önemli bir paya sahiptir. Ülkenin en önemli ihracat sektörü olan tekstil; Hindistan ve Çin gibi Uzak Doğu ülkelerinden yoğun bir rekabet ile karşı karşıya kalmıştır. İplik ve kumaş gibi hammaddeler ve ara ürünler ithal edilmekte, bitmiş ürün olan hazır giyim ürünleri ise ihraç edilmektedir.

Ülkedeki ilaç sektörü hızlı bir büyüme göstermekte ve iç ihtiyacın %80’ini karşılamaktadır. İlaç sektöründen elde edilen ciro 376 milyon $’a ulaşmıştır. Sektördeki üretim ağırlıklı olarak lisans altında yapılmakta olup, AB ülkelerinden yapılan hammadde ithalatına bağlıdır. Üretimin büyük bölümü iç pazarda tüketilmekte olup, küçük bir bölümü Libya, Fransa, Cezayir ve Tunus’a ihraç edilmektedir.

Kimya sanayi ağırlıklı olarak, fosfatın işlenmesine dayalıdır. Fas, dünyadaki en büyük fosforik asit üreticisi ve ihracatçısıdır. Son dönemde, fosfat kimyasalları sanayiinde üretim ve işleme hacminin artırılması amacıyla Fransa, Belçika, Hindistan ve Pakistan’lı ortaklar ile “ortak teşebbüs” oluşumuna gidilmektedir.
 

Elektrik-Elektronik Sanayi

elektrik ve telefon kabloları ile elektronik parçalar alanında kurulan yeni ve modern firmalarla, elektrik ve elektronik sanayi çok önemli bir gelişme kaydetmiştir.Elektrik motorları, transformatörler, pil ve akülerin yanısıra, buzdolabı, çamaşır makinesi, aydınlatma cihazları da sektörün üretim yelpazesinde yer almaya başlamıştır.

Fas’ta bu sektörde yatırım yapmış yabancı firmalar arasında Alstom, Legrand, St Micro Electronics, Valtronic, Westinghouse ve Thales Microsonic sayılabilmektedir. İhracatın yaklaşık yüzde 90’ı Fransa’ya gerçekleştirilmektedir.
 

Madencilik

Madencilik sektörünün en önemli ayağı fosfat üretimidir. Fas, ABD ve Rusya Federasyonu’ndan sonra dünyadaki üçüncü büyük fosfat üreticisidir. Ülkedeki toplam fosfat rezervinin 58 milyar ton oldugu tahmin edilmektedir. Son yıllarda ortalama fosfat üretimi 21-23 milyon ton, ihracat 10-12 milyon ton civarında gerçekleşmektedir. Fas, ham fosfat, fosforik asit ve gübre ihracatında dünyada ilk sırada yer almaktadır. Madencilik sektörünün %95’i fosfat üretimi olsa da ülkede fosfat dışında, gümüş, bakır, çinko ve kobalt üretimi de yapılmaktadır. Hükümet fosfat üretimini elinde tutmuş; ancak gümüş ve bakır madenlerini özelleştirmiştir.

Müteahhitlik Hizmetleri

İnşaat ve taahhüt sektörü ülke ekonomisinde GSYİH katkısı ve istihdam içindeki payı dikkate alındığında önemli bir sektör konumundadır.  İstihdam içinde  faal nüfusun yaklaşık %7,5’luk kısmı  sektörde çalışmaktadır.

Bu alanda faaliyet gösteren 5.000 firmanın %35’i Kazablanka, Rabat ve Kenitra şehirlerinde yoğunlaşmış olup yüzde 15’lik kısmı da Fes ve Meknes şehirlerinde yerleşiktir. Dolayısıyla bu beş şehir sektördeki kuruluşların yarıya yakınını barındırmaktadır.

İnşaat sektörünün en önemli alt bölümlerinden biri olan mühendislik alanında 5.000 kişinin istihdam edildiği 500 firma kayıtlı olarak faaliyet göstermektedir. Bu firmaların önemli bir bölümü ülkenin idari ve ekonomik başkentleri olan Rabat (%41) ve Kazablanka (%26) şehirlerinde yerleşiktir. Bu alanda ayrıca 650 firmada 24.000 kişinin istihdam edildiği inşaat malzemeleri alt sektörü bulunmaktadır. Sektörde faaliyet gösteren şirketlerin sermaye yapıları incelendiğinde ise sadece %5’inin 5 milyon Dirhemden (yaklaşık 500 bin Euro) fazla olduğu görülmektedir.

İnşaat sektörü son yıllarda, barajlar/enerji santralleri, yollar, sosyal konut projeleri, turizm yatırımları, limanlar gibi büyük ölçekli alt yapı projelerinin olumlu etkisi ile önemli bir gelişme kaydetmiştir. Çimento fabrikalarındaki kapasiteler dahil olmak üzere ülkede yapı inşaat malzemeleri üretiminde yaşanan artış da gelişmede etkin bir rol oynamıştır. Önümüzdeki döneme yönelik olumlu beklentiler nedeniyle ülkenin -Lafarge Maroc, Ciments du Maroc ve Holchim Maroc gibi- önemli ve yabancı sermaye katkılı büyük çimento şirketlerinin tamamı gelecek üç yıla dönük kapasite artırım kararları almışlardır.

Konut inşaatı özellikle şehirlerdeki “ekonomik konut” ihtiyacına paralel olarak son dönemde bir gelişme kaydetmiştir. Bununla birlikte finansman temini konusu toplu konut inşaatlarını yavaşlatan en önemli sorundur. Bu nedenle Fas devleti artan bir şekilde özel sektöre destek olmaktadır. Özel sektöre sağlanan finansal destekler yanında kamuda yapısal bir takım tedbirler de hayata geçirilmiş ve yedi ayrı kamu inşaat firması Al Omrane Holding çatısı altında sosyal toplu konut projelerinin daha etkin yürütülmesi hedefi doğrultusunda birleştirilmiştir. Hızlandırılan gecekondu dönüşüm programları ve kamu-özel sektör işbirliği yaklaşımı dahilinde kamu arazileri indirimli bedelle özel inşaat firmalarına tahsis edilerek ekonomik konut inşaatı özendirilmektedir.

Alınan tedbirlerin bir sonucu olarak yabancı sermayenin konut üretimine ilgisi giderek artmaktadır. Sektör turizmden sonra ülkenin yabancı sermaye girişi olan ikinci önemli yatırım alanıdır.

Turizm projeleri de inşaat sektöründeki gelişmede önemli rol oynamaktadır. Büyük ölçekli turizm yatırım planları başta körfez ülkeleri sermayesi olmak üzere uluslararası inşaat ve yatırım firmalarının ülkeye ilgisinin artmasına neden olmaktadır.

TEKNİK MÜŞAVİRLİK SEKTÖRÜ

Teknik müşavirlik sektörü Fas’ın Fransız etki bölgesindeki bir ülke olması nedeniyle genelde fransız firmaları veya Fransız ortaklıkları kontrolündedir. Ülkedeki inşaat standartlarının da Fransız mevzuatı çerçevesinde belirleniyor olması, ihale dosyalarının ilgili idareler tarafından fransızca olarak talep edilmesi fransız müşavirlik firmalarının etkisinin artmasına neden olmaktadır.

Dolayısıyla önemli bir fransızca ve fransız ihale sistemi bilgisi (ihale dosyalarının hazırlanmasında, teknik düzenlemeler... vb) alt yapısına sahip olmayan yabancı şirketlerin ülkede başarılı olma şansı oldukça azdır. 
 

Turizm

Turizm ülkenin önemli gelir ve istihdam kaynaklarından biridir. Fransa Almanya, İspanya, İngiltere, İtalya ve ABD en önemli müşterilerdir. Bu sektörde gelir genel olarak artan bir eğilim içerisinde olup; yabancı yatırımların çekilmesi konusunda hükümet ciddi çalışmalar yürütmektedir. Turizm sektöründe hali hazırda Fransız, İngiliz, Suudi, Alman ortak yatırımları bulunmaktadır. Ancak sektör politik krizlerden etkilenmeye açıktır. 

Son dönemde ülkeyi ziyaret eden batılı turist sayısında düşüş görülmesine karşılık ülkeye Arap ülkelerinden gelen turist sayısında artış görülmektedir.

Hükümet, turizm sektörünün geliştirilmesi için 10 yıllık bir plan açıklamıştır. Bu plan ile, 2020 yılına kadar ülkeyi ziyaret eden turist sayısının 18,6 milyona çıkartılması hedeflenmektedir. Diğer hedefler; 200.000 yeni yatak kapasitesi yaratılması, turizm gelirlerinin 16,6 milyar $’a çıkartılması ve sektörde 470.000 yeni istihdam sağlanmasıdır.
 

Ulaştırma ve Telekomünikasyon Altyapısı

Ülkedeki en büyük liman Kasablanka Limanı’dır. Hidrokarbon ihracatının tamamına yakın kısmı buradan yapılmaktadır. Tangier limanı Kasablanca’dan sonraki en büyük liman konumundadır. 

Haberleşme sektörü, istihdam imkanları ve özel sektörün büyümesine sağladığı katkı açısından umut vaad etmektedir. Cep telefonu talebi çok yüksektir. Bu sektörün rekabete açılması ve liberalleşmesi yönündeki çalışmalar yatırımcılara güven vermektedir.
 

Enerji

Fas 2020 yılına kadar doğal gaz tüketimini yılda 5 milyar m3’e çıkarmayı hedeflemektedir. Söz konusu gazın sıvılaştırılmış doğal gaz olması (LNG) ve bu ihtiyacı karşılamak üzere LNG terminallerinin inşaası planlanmaktadır.

Fas’ın halihazırda doğal gaz üretimi yılda 50 milyon m3’tür. Fas’ta Ghrab Basin ve Meskala bölgelerinde az miktarda doğalgaz üretilmektedir. Ülkenin doğalgaz rezervleri ortalama 100 milyar ft3 civarındadır.

Fas Enerji Bakanı, 2020 yılında Fas’ın enerji ihtiyacının %25’inin doğalgazla karşılanacağını açıklamış, bu çerçevede söz konusu doğalgazın önemli bölümünün ithal LNG olacağını, bu kapsamda ithalatın yerel ve uluslararası yatırımcıların kuracağı LNG terminalleri kanalıyla gerçekleşeceğini ifade etmiştir.

Güney Afrikalı Energy Africa (%64), İsveçli Taurus Oil (%11) ve Onarep(%25) Agadir’in güneyinde yer alan Tiznit Offshore I, II, III sahalarında petrol arama ve üretim lisansı için sekiz yıllık bir lisans hakkı almıştır.

Fas’ın tek rafineri şirketi olan Samir Petrol Firması’na bağlı ülkenin iki rafinerisinden biri olan Mohammadia Rafinerisi’nin iyileştirme ve onarım çalışmaları devam etmekte olup, son aşamasına gelinmiştir.

Fas, Jerada’da bulunan maden ocaklarında kömür üretmektedir; ancak kömür ihtiyacının büyük kısmını Amerika, Kolombiya ve Kuzey Afrika’dan karşılamaktadır. Kömür ağırlıklı olarak Mohammedia ve Jorf Lasfar bölgelerindeki enerji tesislerinde kullanılmaktadır. Ülkenin elektrik ihtiyacı her yıl ortalama %7 artmaktadır. 
 

Bankacılık

Fas'ta Wafa Bank'ın  Fas Ticaret Bankası (La Banque Commerciale du Maroc) ile birleşerek Attijariwafa Bank adını almasından sonra bankacılık sektöründe ticari banka olarak 18 banka faaliyet göstermektedir. Birleşmeden sonra 450'ye yakın şube ile Attijariwafa en büyük banka konumuna gelmiştir.